Zamek Smoleń

Na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, w niewielkiej miejscowości Smoleń, na zalesionej Górze Zamkowej wznosi się ruina średniowiecznej warowni, którą warto odwiedzić z kilku powodów. Po pierwsze, to jedno z mniej zatłoczonych Orlich Gniazd – podczas gdy Ogrodzieniec czy Olsztyn pękają w szwach od turystów, tu można zwiedzać w spokoju. Po drugie, lokalizacja w sercu rezerwatu przyrody sprawia, że sama droga na szczyt to przyjemny spacer przez las bukowy i modrzewiowy. Po trzecie wreszcie, z cylindrycznej wieży roztacza się widok, który rekompensuje każdy wysiłek włożony w dotarcie na miejsce.

Zamek nazywany jest czasem Pilczą – od pierwszych właścicieli i dawnej nazwy okolicy. Historia tego miejsca sięga prawdopodobnie XIII wieku, choć pierwsza murowana warownia powstała tu w XIV stuleciu.

Historia zamku – od Pileckich do fabryki śrutu

Wzgórze, na którym stoi zamek, było zamieszkane jeszcze przed naszą erą – znaleziono tu groty włóczni z okresu lateńskiego. Pierwsza warownia, prawdopodobnie drewniana, miała zostać zniszczona już w 1300 roku podczas walk Władysława Łokietka z Wacławem II, królem Czech.

Murowany zamek wybudowano w połowie XIV wieku. Właścicielem był wtedy Otton z Pilicy, stąd pierwotna nazwa warowni. Od 1414 roku przez niemal 200 lat zamek należał do rodu Pileckich herbu Leliwa. To właśnie oni rozbudowali warownię, dodając kolejne elementy obronne i mieszkalne.

W latach 1492-1515 na zamku przebywał Biernat z Lublina – pełnił funkcję kapelana kaplicy zamkowej oraz prywatnego lekarza i sekretarza Jana Pileckiego. W swoich listach bardzo chwalił ten pobyt i zachwycał się bogactwem zamkowej biblioteki. Niewielu wie, że w murach tej warowni powstawały fragmenty jego dzieł.

Mimo rozbudowy zamek szybko przestał wystarczać rosnącej w potęgę rodzinie. Ograniczona powierzchnia wzgórza uniemożliwiała dalszą rozbudowę, więc w 1610 roku Wojciech Padniewski, ówczesny właściciel, postanowił przenieść się do Pilicy i wybudować tam nową, okazalszą rezydencję.

Opuszczony zamek ucierpiał znacznie podczas potopu szwedzkiego w XVII wieku. Planowano przekazać go franciszkanom na klasztor, ale do tego nie doszło. W 1797 roku Austriacy dokończyli dzieła zniszczenia, rozbierając fragmenty murów na budowę komory celnej.

Ciekawy zwrot w historii nastąpił w latach 40. XIX wieku. Roman Hubicki nabył ruiny, uporządkował je i częściowo zrekonstruował. Podczas tych prac natrafiono na liczne ludzkie kości i średniowieczne militaria – dowód na zbrojny atak na zamek w przeszłości. Co jednak najciekawsze, Hubicki założył w zamku słynną fabrykę śrutu „Batawia”. Trudno o bardziej nietypowe wykorzystanie średniowiecznej warowni.

Co zostało z zamku – architektura i układ

Do dziś zachowały się imponujące fragmenty zamku. Najstarsza i najbardziej charakterystyczna część to cylindryczna wieża o wysokości 16 metrów z przylegającym do niej budynkiem mieszkalnym. Wieża góruje nad lasem i widoczna jest z daleka – to ona nadaje temu miejscu rozpoznawalny charakter.

Zamek składał się z dwóch części – górnej i dolnej. W górnej znajdowało się centrum życia warowni: część mieszkalna, studnia dostarczająca wodę oraz właśnie ta charakterystyczna wieża. Dolne fragmenty dobudowano później, co nadało całości bardziej złożony układ obronny.

Zachowane mury obronne, dwie bramy i fragmenty ścian pozwalają wyobrazić sobie pierwotny kształt warowni. Po rekonstrukcji przeprowadzonej w ostatnich latach całe założenie zostało udostępnione turystom – można spacerować po murach, wejść do wnętrz i wspiąć się na wieżę widokową.

Rezerwat przyrody Smoleń

Zamek położony jest na terenie rezerwatu krajobrazowego „Smoleń”, co stanowi dodatkową wartość tego miejsca. Wzgórze zbudowane z wapieni jurajskich porasta gęsty las, w którym dominują buki, graby i modrzewie. W rezerwacie występuje kilka gatunków roślin chronionych.

Droga na szczyt trwa około 10 minut i prowadzi malowniczą ścieżką pośród drzew. Wzgórze wznosi się na wysokość 450 metrów nad poziomem morza. Latem panuje tu przyjemny chłód dzięki zacienieniu, a jesienią las prezentuje się w pełnej krasie kolorów.

To właśnie połączenie wartości historycznych i przyrodniczych sprawia, że wizyta w Smoleniu to coś więcej niż tylko zwiedzanie ruin. To także kontakt z naturą Jury Krakowsko-Częstochowskiej.

Zwiedzanie zamku Pilcza – co zobaczysz

Do ruin prowadzą dwa wejścia. Warto zacząć od tego dalej położonego, od strony wschodniej – stamtąd można pospacerować po fragmencie murów zamkowych i zrobić świetne zdjęcia z wieżą w tle.

W drugiej części zamku, która niegdyś stanowiła główne centrum życia, znajduje się najwięcej do zobaczenia. Zachowały się pozostałości studni, ruiny części mieszkalnej oraz największa atrakcja – cylindryczna wieża. Można na nią wejść i podziwiać panoramę okolicy. Z góry widać zalesione wzgórza Jury, a w pogodny dzień widok sięga naprawdę daleko.

Cała wizyta wraz ze spacerowym wejściem na wzgórze zajmuje około godziny do półtorej. Można oczywiście zostać dłużej, zwłaszcza jeśli chce się spokojnie pospacerować po rezerwacie lub urządzić piknik.

Zimą 2010 roku zamek ucierpiał przez złamane drzewa i zły stan murów. Przez jakiś czas był zamknięty dla zwiedzających. W ostatnich latach przeprowadzono gruntowną rewitalizację, dzięki której ruiny zostały zabezpieczone i udostępnione turystom.

Dla kogo to miejsce

Zamek Smoleń to dobra propozycja dla miłośników historii i architektury obronnej, ale nie tylko. Spokojne otoczenie z dala od turystycznego zgiełku sprawi, że docenią je także osoby szukające ciszy i kontaktu z naturą.

Rodziny z dziećmi znajdą tu przestrzeń do eksploracji – dzieci uwielbiają wspinać się na wieże i biegać po murach. Trzeba jednak pamiętać, że to ruina, więc wymagana jest ostrożność. Spacer pod górę może być dla najmłodszych lekkim wyzwaniem, ale ścieżka jest dobrze utwardzona.

Zamek leży na Jurajskim Rowerowym Szlaku Orlich Gniazd, więc świetnie sprawdzi się jako przystanek podczas rowerowej wycieczki po Jurze. Parking znajduje się bezpośrednio pod wzgórzem, więc dojazd samochodem też nie stanowi problemu.

To zdecydowanie mniej popularne miejsce niż Ogrodzieniec czy Olsztyn, co dla wielu będzie atutem. Można zwiedzać w kameralnej atmosferze, bez tłumów i jarmarcznego otoczenia.

Informacje praktyczne – bilety, godziny, dojazd

Zamek znajduje się pod adresem Smoleń 61, 42-436 Smoleń, w województwie śląskim, niedaleko miejscowości Pilica. Dojazd samochodem jest najprostszy – wystarczy wbić adres w nawigację. Bezpośrednio pod wzgórzem zamkowym znajduje się darmowy parking (współrzędne: 50.4398, 19.6756). Od parkingu do bramy zamkowej to około 5 minut spaceru pod górę.

Można też dojechać komunikacją publiczną PKS z Pilicy lub Wolbromia, choć wygodniej jest mieć własny transport. Alternatywą jest piesza lub rowerowa wycieczka z Ogrodzieńca, Ryczowa czy Bydlina – trasa prowadzi przez piękne lasy i łąki Jury.

Godziny otwarcia:

• Sezon wakacyjny (lipiec-sierpień): codziennie 9:00-18:00
• Styczeń-marzec: 10:00-15:00
• Listopad-grudzień: 10:00-15:00
• W pozostałe miesiące warto sprawdzić aktualne godziny przed wizytą

Uwaga: w przypadku złej pogody (intensywne opady deszczu, śniegu, oblodzenia) zamek może być nieczynny ze względów bezpieczeństwa.

Ceny biletów:

• Bilet normalny: 15 zł
• Bilet ulgowy: 10 zł
• Dzieci do 5 lat: wstęp bezpłatny
• Mieszkańcy Gminy Pilica: wstęp bezpłatny

Bilety można kupić w kiosku przy parkingu, gdzie znajduje się także toaleta. Na teren zamku nie można wchodzić z psami, z wyjątkiem psów przewodników.

Warto połączyć wizytę w Smoleniu z innymi atrakcjami w okolicy – w niedalekim sąsiedztwie znajduje się zamek w Pilicy, a na Jurze nie brakuje innych warowni, skałek i szlaków turystycznych.